Қазақстанның көшпелі мәдениетінің тарихы: уақыт пен кең дала үндестігі

Балауса ЖАҚСЫБАЙ

Қазақстан – тек күн сәулесіне малынған ұлан-ғайыр кеңістік, асқар таулар мен шексіз жайылымдар ғана емес. Бұл – ғасырлар бойы қалыптасқан бай мәдениет пен дәстүрдің мекені. Сол мұраның өзегінде көшпелі мәдениет жатыр. Ол қазақ халқының ұлттық болмысын, өмір салтын, дүниетанымын қалыптастыруда шешуші рөл атқарды. Көшпелі мәдениет туралы сөз қозғағанда, біз тек мал соңында көшіп-қонған халықты емес, өзіндік өркениет қалыптастырған ерекше әлемді елестетеміз. KazFace.kz тілшісі көшпелі өмірдің қалыптсауы туралы зерттеу жасады. 

Қазақстан аумағының басым бөлігі – кең дала мен шөлейт аймақтар. Қысы суық, жазы аптап, табиғаты қатал бұл өңірде тіршілік ету үшін адамдар үнемі қозғалыста болуға мәжбүр болды. Осылайша көшпелі өмір салты қалыптасты.

Бұл үрдіс ежелгі дәуірлерден бастау алады. Сақтар, сарматтар сияқты тайпалар мал шаруашылығына негізделген өмір салтын ұстанып, жылқыны кеңінен пайдаланды. Көшпелі өмір тек шаруашылық тәсілі ғана емес, ол ерекше дүниетаным мен өмір философиясын қалыптастырды.

Жылқы мәдениеті – көшпелі өркениеттің жүрегі

Жылқы көшпелі халықтың тіршілігінде ерекше орын алды. Ол көлік құралы ғана емес, еркіндік пен күштің символына айналды. Жылқы арқылы көшпелілер кең даланы еркін игеріп, шаруашылық жүргізді, жауынгерлік қабілетін арттырды.
Қазақ фольклорында жылқыға қатысты көптеген аңыздар мен жырлар кездеседі. Бұл – оның тек экономикалық емес, рухани маңызының да зор екенін көрсетеді.

Қазақстан жері арқылы өткен Ұлы Жібек жолы көшпелі мәдениеттің дамуына үлкен әсер етті. Сауда керуендері арқылы жаңа тауарлармен бірге түрлі идеялар, діндер мен мәдениеттер келіп отырды.

Соған қарамастан, көшпелі өмір салты өзегін жоғалтпай, сыртқы әсерлерді өзіне бейімдеп, ұлттық ерекшелікті сақтай білді.

Қазақ халқының қалыптасуы

XIV–XV ғасырларда қазақ халқы жеке этнос ретінде қалыптаса бастады. Бұл кезеңде Қазақ хандығының құрылуы маңызды рөл атқарды. Ортақ тіл, салт-дәстүр мен көшпелі өмір салты халықты біріктірді. Қазақ қоғамында жүздік жүйе қалыптасып, ру-тайпалық құрылым әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етті.

Қазақтардың негізгі кәсібі – мал шаруашылығы болды. Жылқы, қой, түйе, сиыр халықтың күнкөрісінің негізіне айналды. Сонымен қатар көрші елдермен сауда байланыстары дамыды.

Тұрмыс та көшпелі өмірге бейімделді: жеңіл, жылжымалы баспана, тез жиналатын тұрмыстық заттар қолданылды.

Киіз үй – көшпелі мәдениеттің символы
Көшпелі мәдениеттің ең айқын белгісі – киіз үй. Оның құрылымы (кереге, уық, шаңырақ) табиғат жағдайына бейімделген.
Шаңырақ – отбасының, ұрпақ жалғастығының символы. Киіз үйдің ішкі жабдықталуы да әлеуметтік және мәдени мағынаға ие болды.

Дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар

Көшпелі өмір салты қазақ халқының ерекше дәстүрлерін қалыптастырды. Соның бірі – қонақжайлылық. Дала заңына сай кез келген жолаушыға көмек көрсету – міндет саналды.

Сонымен қатар Наурыз мейрамы ерекше орын алады. Бұл – жаңару мен бірліктің символы.
Бата беру, той жасау, түрлі салт-жоралғылар – қазақ мәдениетінің ажырамас бөлігі.

Музыка мен айтыс өнері

Қазақ мәдениетінде айтыс ерекше орын алады. Ақындар домбырамен суырыпсалма өнер көрсетіп, қоғамдағы мәселелерді жыр арқылы жеткізген.
Бұл – сөз өнерінің жоғары деңгейде дамығанының дәлелі.

Әскери өнер және батырлық эпос

Көшпелі өмір жауынгерлік дайындықты талап етті. Қазақ батырлары ат үстінде шайқас жүргізудің шебері болды.
«Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр» сияқты эпостар халықтың ерлік, намыс, Отанға деген сүйіспеншілік құндылықтарын дәріптейді.

Дүниетаным және дін
Ежелде қазақтар тәңіршілдік сенімді ұстанып, табиғатты киелі санаған. Кейін ислам діні кең таралып, ұлттық дәстүрлермен үйлесім тапты.
Бұл қазақ мәдениетінің икемді әрі терең екенін көрсетеді.

XIX–XX ғасырларда тарихи өзгерістерге байланысты көшпелі өмір салты біртіндеп отырықшылыққа ауысты. Дегенмен ұлттық құндылықтар сақталып қалды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін дәстүрлерге деген қызығушылық артып, мәдени мұра жаңғыртыла бастады.

Қазақстанның көшпелі мәдениеті – халықтың тарихи жады мен рухани өзегі. Ол тек өткеннің мұрасы емес, қазіргі қоғамның да ажырамас бөлігі. Көшпелі өркениет қазақ халқының болмысын қалыптастырып, бүгінгі күнге дейін өз маңызын жоғалтқан жоқ.

Ұлы дала мен оның мәдениеті – уақытпен бірге жасайтын, бірақ өз тамырынан ажырамайтын құндылық. Осылайша, көшпелі мұра – болашақ ұрпаққа жол көрсететін рухани бағдар болып қала береді.